محیط های دلتایی
محیطهای دلتایی(Deltaic Environment):
دلتاي رود كارون
کم شدن سرعت رودخانه در مصب ،رسوب مواد حمل شده را سبب می شود. ماسه ها و رسها ئی که به حالت تعلیق در آب حمل می شود در برخورد با دریا،دو صورت پیدا می نماید:
یا حرکات شدید دریا وامواج،آنها را داخل دریا می کشاند، در این حال دریا در خشکی پیشروی کرده،خلیج دهانه ای (Estuaire)را ایجاد می کند.یا ذرات ماسه و مواد تعلیقی ،در برخورد با دریای آرام ،و بخصوص تحت تاثیر حرکات جزرومد ،را سبب شده،به تدریج در دریاپیش روی نموده ،مخروطی درست می نماید که به نام دلتا موسوم است .
کلمه دلتا از حرف یونانی دلتا،که به شکل مثلث می باشد،اقتباس شده است.این واژه برای اولین بار در مورد رسوبات مثلثی شکل تشکیل شده در دهانه رودخانه نیل ،جایی که رودخانه به دریا می ریزد،به کار برده شده است .راس این مثلث به طرف رودخانه وقاعده آن به طرف دریا می باشد.رسوبهای دلتایی با خشکی یا سطح اصلی زمین زاویه می سازد که در محل پیش روی در دریا در حدود 15تا35درجه است .
اختلاف چگالی بین آب رودخانه ودریا موجب گردیده است تا در دهانه رودخانه تشکیل گردد.دلتا هم در دریا وهم در دریاچه تشکیل می شود.
دلتاها جز محیط های حد واسط هستند و توسط رودخانه ها تغذیه می شوندکه موفولوژی وچینه شناسی دلتاهای عهد حاضر تحت تاثیر دو عامل یعنی میزان رسوبات وارده به حوضه توسط رودخانه ومیزان انرژی موجود در حوضه رسوبگذاری ،که باعث حرکت مجدد وانتقال رسوبات درون حوضه می گردد،تعین می شود.این دو عامل به طور همزمان وهمراه با یکدیگر در حوضه رسوب گذاری عمل می کنند رسوبات بر جای گذاشته در این محیط ها به وسیله امواج و جریان های دریاچه یا دریا پراکنده می شود.بزرگی دلتا بستگی به بزرگی امواج وجریانها دارد که می توانند مواد را متفرق سازند.ومیزان رسوبات وارده به حوضه باید بیشتر از میزان حرکت و جابجایی آنها توسط فرایندهای درون حوضه باشد تا این که دلتا تشکیل گرددبنابراین دلتا ها در اثر فرایندهای سازنده ومخرب یا جابجایی رسوبات درون حوضه تشکیل می گردند.محیط های دلتایی از چندین محیط نظیررودخانه ای،دریاچه ای،بادی،مردابی ،باطلاقی وساحلی تشکیل شده است:شرایط حدی محیط های دلتایی شامل اندازه و شکل حوضه ورسوبات است این رسوبات به طرف دریا نیز به صورت شیارها وکانال ها امتداد دارند. انرژی بیشتر از نوع مکانیکی بوده ومربوط جریان های بادو امواج می باشد. مواد رسوبی شا مل مواد تخریبی درشت وریز بوده، همچنین واد غیر تخریبی ،مارن،مواد ارگانیکی در این محیط پیدا می شود ،حتی به طرف دریا نمک های محلول در بعضی نقاط رخنمون دارند .
فاکتور بیولوژی ممکن است بطور محلی خیلی مهم باشد.سه فاکتور اصلی در مقدار رسوبات وارده به حوضه موثر می باشند.که عبارتند از:
1_میزان سالیانه رسوب وارده به حوضه ثاثیر کمی در تشکیل برخی دلتاها،نظیر دلتای رودخانه امازون وکنگو دارد.
2_نسبت بار بستر (ماسه وگراول)به بار معلق(رس وسیلیت)رودخانه.
3_تغییرات فصلی که باعث ورود رسوبات بیشتری در بعضی مواقع از سال،به درون حوضه می شود. به طور کلی آب وهوا (میزان بارندگی وگیاهان)و نوع سنگهای موجود در منشا در میزان رسوبات وارده به حوضه موثرند .علاوه بر سه فاکتور فوق میزان فرونشینی کف حوضه وآب وهوا نیز در تشکیل دلتا موثر باشد.فرونشینی کف حوضه در جابه جایی رسوبات وباقی ماندن رخساره های دلتایی موثر است وآب و هوا نیز تعیین کننده نوع رخساره های دلتایی می باشد.
صورت می گیرد و کانال های بزرگ در سطح ماسه،سیلیت ویا رس ایجاد می شود. که موقعی جریان های اصلی موادی نظیر سیلیت ها ورس ها را با خود بسوی لبه دلتا می آورند، انهایی که دانه ریزند به وسیله نمک های محلول دریا ته نشین می شوند ولایه بندی ظریفی ازگل به طرف دریا تولیدمی کنند . به مرور زمان که دلتا بزرگ می شود یک سری رسوبات رودخانه ای ، دریاچه ای وساحلی روی لایه های گلی قبلی را می پوشاند ودر نتیجه این تناوب و شرایط رسوب گذاری هر مقطع قائم محیط دلتایی ممکن است بافت های مختلف را نشان دهد.
اندازه دلتا ها:
اندازه دلتا ها از نظر گسترش متغیر است وبین 6/2 کیلومترمربع تا چندین صد کیلومترمربع تغییرمی کند و در بعضی موارد وسعت پهنه های دلتایی به هزار کیلومتر مربع نیز می رسد.عوامل مهم و موثر در اندازه دلتا عبارتند از :
1-موفولوژی ساحل، شکل خطوط ساحل و زاویه شیب فلات قاره.
2- جهت و شدت امواج از دریای آزاد به سوی ساحل.
3- مقدار بار رسوبی رودخانه،انشعابات آن به دریا وارتباط ان با میزان ودرجه حمل ونقل رسوبات توسط جریان های کرانه ای.
4- حدود جزر ومد
5- میزان فرو نشینی محیط ساحلی.
شرایط ایده ال برای ساختمان یک دلتای گسترده عبارت از هجوم ناگهانی مقدار زیادی رسوب به یک نقطه آب آرام با جریان های جزر و مدی کم می باشد زیرا اگر هجوم ناگهانی مواد به آب ناآرام و با جریان های جزر ومدی زیاد باشد دلتا گسترش کمتری خواهد یافت . فرو نشینی در یک فاصله نه تنها به عوامل ساختمانی بستگی دارد بلکه از دست دادن آب وفشار رسوبهای فوقانی نیز عاملی برای این پدیده است چنانکه لجن های دلتایی در حجم خود محتوی 50 درصد آب می باشند وخروج آاب به هر علت که باشد فرونشینی محیط رسوبی را سبب می شود.در دلتای میسی سی پی میزان فرونشینی برابر5/2متر در هر قرن است. دلتا نیل ودلتای رودخانه ملگا علاوه بر پدیده فرونشینی در دریا پیش روی می کنند
محیط رسوبی دلتا:
موادی که توسط فرایندهای مختلف از سطح قاره ها به دلتاها حمل می شوند از انواع سنگهای مختلف با زمان و سن های متفاوت زمین شناسی تشکیل شده اند و به این ترتیب ترکیب رسوبات دلتایی متغیر است. فرایند حمل ونقل رسوبات به سوی دلتا امری موقتی است و اغلب رودخانه ها رسوباتشان را در مراحل سیلابی حمل می کنندو همچنین رودخانه ها در دوره های طولانی با دبی کم نیز ، مقدار کمی رسوب وارد دلتا می کنند. وسعتی از دلتا که رسوبات به درون دریا پراکنده می شوند به بزرگی وشدت فرایندهای دریا زمانی که رودخانه در مرحله سیلابی قرار دارد بستگی دارد. هنگامی که رودخانه ای با بار معلق زیاد به مرحله سیلابی می رسد پراکندگی رسوبات به حداکثر خود می رسد که در این حالت محیط دریایی بسیار فعال است (فصل جریانها وحرکت امواج) مثل رودخانه میسی سی پی و کمینه که وقتی رودخانه با دبی زیاد و دارای بار معلق کم به مرحله سیلابی می رسد پراکندگی ایجاد می شود ودر این زمان محیط دریایی آارام است
محیط رسوبی دلتا
هنگامی که رسوبات تخریبی و آواری توسط رودخانه وارد دریا می شوند طی فرایند تفکیک رسوبات دانه ریز ودانه درشت از یکدیگر جدا می شوند. علت این تفکیک این است که آب سبک رودخانه بر روی آب سنگین و شور دریا روان می شود و در نتیجه کلوئید های موجود در بار رودخانه از حالت تعلیق خارج می شود و رسوب می کند که این پدیده معمولا در نزدیکی دهانه انشعاب ها صورت می گیرد. و به علت مداوم بودن این فرایند سیلیت و ماسه در همان موقع به کف حوضه رسوب می کنند.رسوبات در دهانه بزرگترین دلتاها معمولا مخلوطی از ماسه ،سیلت و رس می باشد . علاوه بر ماسه مقدار کمی چوب و گیاهان خشکی نیز وجود دارد که قسمتی از این مواد به وسیله آب حمل شده و در نزدیکی ساحل به کف حوضه فرو می رود و صدف ها وبقای موجودات دریایی در محیط وجود دارند که مقدار آنها به تدریج به سمت دریا افزایش می یابد که علت این روند افزایش کمتر شدن میزان رسوبگذاری مواد آواری ودیگر مواد است ودر نواحی دور از دهانه انشعاب محیط برای زندگی مساعد تر است ودر این قسمت ها کف حوضه ثابت و شرایط هیدروگرافی یکنواخت تر است . بار رسوبی باقی مانده توسط امواج پراکنده می شوند ومقدار آنها طی فرایند تفکیک کاهش می یابد و بار ته نشینی ورسوبات کف حوضه با ازدیاد فاصله از دهانه انشعابی دلتا ریزتر می شود. همانطور که بار به طور مداوم کاهش می یابد میزان رسوبگذاری مواد آواری به تدریج از دهانه انشعابها به سمت دریا افزایش می یابد .
کمترین رسوبگذاری در انتهای دلتا یا به سمت دریا به وقوع می پیوندد در حین این که دلتا سازی انجام می شود میزان رسوبگذاری نیز افزایش می یابد تا اینکه در نزدیکی بالای شیب طبقات به حداکثر مقدار خود می رسد .که این بشینه در رودخانه میسی سی پی 30 سانتی متر تا نیو متر در سال است.
فازهای دلتا سازی:
در طی فرایند دلتا سازی دو فاز اصلی وجود دارد:
1-فاز ساختمانی (رودخانه با استفاده از رسوباتی که حمل می کند رسوب ریز خود را به سمت دریا گسترش می دهد.)
2-فاز تخریبی (دریا ر روی خشکی تازه ساخته شده پیش می رود.)
این دو فاز در دلتا هایی که سریع ساخته می شوند به صورت مجزا عمل می کنند ولی در دلتاهایی که تشکیل آنها کند است حلت تعادلی بین انها وجود دارد وفرایند تخریبی به وسیله فرایند ساختمانی جبران می شود.
در طی فعالیت ساختمانی رودخانه های دلتا ساز در دهانه خود کف دریا را بالا می آورند و خشکی جدید به وجود می آورند ونوعی پسروی دریا محسوب می شود که در زیر سطح دریا و محیط های رسوبی به وقوع می پیوندد .
بلافاصله بعد از فاز ساختمانی فاز تخریبی شروع به فعالیت می کند که دوره تراکمی است برای اصلاح خطوط جبهه ای .در آغاز این فاز فرو نشست در دلتای تازه ساخته شده زیاد است که با پیشروی دوباره طبقات بالایی دلتا و رسوبگذاری یک لایه نازک از رسوبات دریایی همراه است که باعث حفظ دلتا می شود . کناره دلتا به سمت دریا فرسوده می شود وانشعابات ان اصلاح می شود این فرایند تا جایی ادامه پیدا می کند تا سرانجام کف کم عمق دریا بار دیگر برای شروع فاز ساختمانی آماده شود.
شکل هندسی دلتا ها:
شکل هندسی دلتا به میزان رسوبات وارده به دلتا وانرژی های موجود در آن بستگی دارد. بر اساس آنچه گفته شد دلتا هایی که به وسیله رودخانه تشکیل می شوند دلتاهای سازنده و دلتاهایی که به وسیله فرایند های دریایی به وجود می آیند دلتاهای مخرب می گویند. بر اساس این فرایندها دلتاها به سه گروه تقسیم می شوند :
1-دلتاهایی که تحت فرایند رودخانه ای تشکیل می شوند، در آنها میزان ذرات دانه درشت(ماسه)به ذرات دانه ریز (گلی) کمتر است و دلتا شکل کشیده (پای پرنده ای) دارد و ذرات ماسه بیشتر در قسمت جلویی دلتا رسوب می کنند. مانند دلتای میسی سی پی.
دلتای می سی سی پی
2- دلتاهایی که تحت فرایند امواج به وجود می آیند میزان ذرات دانه درشت ماسه ای نسبت به گروه اول بیشتر است که این ماسه ها بر اثر امواج ساحلی به موازات ساحل شکل سدهای ساحلی می شوند و فرم این دلتاها پهن گرد تا گوشه cuspateدار است .مانند دلتای راین.
3 -دلتاهایی که تحت فرایند جزر ومدی به وجود می آیند نسب ماسه به ذرات گلی زیاد است وشکل انها پهن وگرد تا تا خلیج Estuarine است
برای مطالعه بیشتر به لینک زیر مراجعه فرمایید:
http://www.searchanddiscovery.net/documents/Shell2/images/chptr4.htm
با سلام. از اینکه از این وبلاگ بازدید میفرمایید بسیار خوشحالیم. در این وبلاگ مطالبی درباره علم زمین شناسی به خصوص سنگ شناسی رسوبی و زمین شناسی نفت به حضور شما تقدیم خواهد شد. در این راستا نیازمند همکاری تمامی شما دوستداران علم زمین شناسی هستیم. باعث افتخار ماست که پذیرای نظرات ارزشمند شما باشیم تا با عمل به آنها بتوانیم بر غنای مطالب وبلاگ بیفزاییم.