سنگ‌هاى رسوبى آوارى (تخريبى)
سنگ‌هاى رسوبى آوارى (تخريبى)
چگونگى تشکيل سنگهاى رسوبى آوارى:
در سطح زمين سنگهاى رسوبى آوارى از تخريب سنگهاى قديمى‌تر تشکيل ميگردند. سنگهاى آذرين و دگرگونى که در مقابل فرسايش مکانيکى و شيميائى ناپايدارند، منشأ اکثر سنگهاى رسوبى – آوارى مى‌باشند. نوع مواديکه از تجزيه شيميائى سنگهاى آذرين و دگرگونى بوجود مى‌آيند بستگى به شرايط موجود در سطح زمين (مقدار آب، درجه حرارت و وجود اکسيژن کانى) و ترکيب شيميائى اين سنگها دارد.
دانه‌هاى آوارى ممکن است قطعات سنگها باشند ولى اکثر آنها را بلورهاى کوارتز و فلدسپات تشکيل مى‌دهند. مواد دانه‌ريز حاصل از تخريب که در موقع هوازدگى آزاد مى‌شوند، بيشتر شامل کانيهاى رسى بوده که در سنگهاى رسى (mudrocks) فراوانند و ماتريکس ماسه‌سنگها و کنگلومراها را ميسازنند.
آب و هوا و نوع سنگ‌هاى منشأ، ترکيب سنگهاى آوارى را مشخص مى‌نمايند. طول مسير حمل و نقل رسوبات آوارى و دياژنز آنها تا حدى در ترکيب اين سنگها مؤثرند.
سنگ‌هاى تخريبى دانه درشت
سنگ‌هاى آوارى دانه درشت (ماسه‌سنگها، کنگلومراها و برشها) حدود 20 تا 25 درصد ستون چينه‌نگارى را تشکيل مى‌دهند. اين سنگها نسبت به سنگهاى آوارى دانه‌ريز بيشتر مورد توجه واقع شده‌اند، زيرا:
1- دانه‌هاى اين سنگها درشت بوده و ساختمانها و بافتهاى رسوبى که نشان‌دهندة حمل و نقل رسوبات و محيط‌هاى رسوبى مى‌باشند، در اين سنگها فراوانند.
2- ماسه‌سنگهاى متخلخل مانند سنگهاى کربناته مخزن خوبى براى نفت و گاز و آب هستند. حدود 50 درصد گاز و نفت دنيا در ماسه سنگها ذخيره شده است.
مواد متشکله سنگ‌هاى آوارى دانه درشت
اکثر دانه‌هاى آوارى در ماسه‌سنگها (sandstones) که کنگلومراها و برشها (Rudites) داراى اندازه‌اى بزرگتر از 062/0 ميليمتر هستند، بطوريکه در نمونه‌هاى دستى با چشم و يا لوپ قابل مشاهده هستند.
کوارتز وفلدسپات پتاسيم (ارتوکلاز) به آسانى قابل تشخيص‌اند، دانه‌هاى سياه رنگ ممکن است بازالت، چرت سياه و يا مانيتيت باشند. در بعضى مواقع امکان دارد چرت با ريوليت و يا شيل با دانه‌هاى ولکانيکى تجزيه شده اشتباه شود.
مواد دانه‌ريزى که بين دانه‌ها را در موقع رسوب‌گذارى پر مى‌نمايد، ماتريکس ناميده ميشود.
کوارتز
کوارتز فراونترين کانى در ماسه سنگها است و بطور متوسط حدود 3/2 دانه‌هاى آوارى اين سنگها را تشکيل ميدهد، در برخى از ماسه‌سنگها 100% دانه‌ها را کوارتز تشکيل مى‌دهد. علت فراوانى کوارتز را ميتوان چنين بيان کرد که اين کانى پايدارترين کانى بوده، بعلاوه در سنگهايى که در طبيعت فروان‌اند مثل گرانيت‌ها، گنايس‌ها و شيست‌ها زياد است.


فلدسپات ها
اين کانيها فراوانترين کانى در سنگهاى بلورين مى‌باشند و حدود 60% کانيهاى سنگهاى آذرين و دگرگونى را تشکيل مى‌دهند. از آنجا که اين کانيها ناپايدارترند فقط حدود 15-10 درصد کانيهاى آوارى ماسه سنگها را تشکيل ميدهند. گروه‌هاى فلدسپات‌ها که در سنگهاى رسوبى قابل تشخيص هستند عبارتند از فلدسپات پتاسيم، پلاژيوکلاز و پرتيت (perthite) که از رشد فلدسپات سديم در فلدسپات پتاسيم توليد شده است.
در موقع تجزيه فلدسپاتها، کانيهاى رسى مختلفى تشکيل مى‌شوند. فلدسپات پتاسيم به کانى سريسيت (sericite) که در واقع همان کانى ايليت مى‌باشد تبديل ميشود. فلدسپات سديم و کلسيم به کانى مونت موريونيت تبديل ميشوند که بى رفرنجانس آن شبيه ايليت، زرد کاهى است. در موقعيکه تجزيه شيميائى شديد باشد فلدسپاتها به کانى کائولن تبديل ميشوند که داراى بى‌رفرنجانس پائين (خاکسترى تيره) مى‌باشد.
 
قطعات سنگ يا ليتوکلاست
قطعات سنگهاى بلورين و رسوبى حدود 20-15 درصد مواد متشکله ماسه سنگها را تشکيل ميدهند، اين دانه‌ها در کنگلومراها و برشها فراوانند و دانه‌هاى درشت‌تر ماسه‌سنگها را تشکيل مى‌دهند. بر خلاف فلدسپات و کوارتز، ليتوکلاستها شاهد بارزى براى پى بردن به سنگهاى منشأ مى‌باشند. بعلاوه ويژگيهايى مانند مقدار کوارتز سنگ منشأ و سرعت تبلور آن و يا خصوصيات سنگهاى رسوبى (قبل از دگرگونى) و غيره توسط اين دانه‌ها نمايان مى‌شود.
گر چه هر نوع سنگى که در طبيعت وجود دارد ميتواند در سنگهاى رسوبى ديده شود، بعضى از ليتوکلاستها در سنگهاى آوارى فراوانترند. شرايطى که نوع قطعات سنگها را مشخص مى‌کند عبارتند از:
1- فراوانى آنها در منطقه منشأ
2- ارتفاع منطقه منشأ
3- ناپايدارى در مقابل تجزيه شيميائى و مکانيکى
4- اندازه بلورهاى سنگ
کانيهاى رسى و ميکاها
اين کانيها که ساختمان ورقه‌اى دارند، در ماتريکس سنگهاى آوارى فراوانند و مواد اصلى سنگهاى آوارى دانه‌ريز (mud rocks) را تشکيل مى‌دهند. بيوتيت، مسکويت و کلريت کانيهاى آوارى هستند که بخاطر صفحه‌اى بودن به موازات لايه‌بندى و لامينه‌ها قرار ميگيرند، بعلت شکل پوسته‌اى و سبکى اين کانيها غالباً از مواد درشتر جدا شده و با مواد دانه‌ريز انباشته مى‌شوند. بيوتيت و مسکويت از سنگهاى آذرين درونى و دگرگونى (شيست و فيلايت) منشأ ميگيرند. کلريت از تجزيه کانيهاى فرومنيزين و سنگهاى دگرگونى درجه پائين توليد ميشود.
کانيهاى سنگين يا فرعى
اين‌ کانى‌ها حدود يک درصد از دانه‌هاى سنگهاى آوارى را تشکيل مى‌دهند. وزن مخصوص آنها ازgr/cm 2/5 – 3 تغيير ميکند. (وزن مخصوص کوارتز و فلدسپاتها از 76/2- 56/2 تغيير ميکند.)
اکثر کانيهاى سنگين در مقابل تخريب مکانيکى و شيميائى ناپايدارترند. اين کانيها به دو گروه، تيره (opagus) و روشن (non-opague) بسته به عبور دادن نور از خود در مقاطع نازک تقسيم مى‌شوند. کانيهاى روشن مانند آپاتيت (Apatite)، اپيدوت (Epidote)، گارنت (Garnet)، روتيل (Rotile)، تورمالين (Tourmaline) و زيرکن (Zircan)، استروليت (Staurolite) از فراوانترين کانيهاى سنگين در سنگهاى رسوبى مى‌باشند. ايلمنيت (Ilmenite) و منيتيت (megetite) فراوانترين کانيهاى فرعى تيره سنگهاى آوارى مى‌باشند.
گلوکونيت
گلوکونيت آوارى در ماسه‌سنگها بصورت دانه‌هاى سبز تيره که رنگ قهوه‌اى اکسيده مى‌شوند و تقريباً با دانه‌هاى کوارتز هم اندازه مى‌باشد، وجود دارد. اين کانى از بلورهاى خيلى دانه‌ريز (فيلوسيليکاتهايى که از آهن پتاسيم غنى هستند) تشکيل شده و نشانگر رسوب‌گذارى در محيط دريائى است.
رسيدگى کانى‌شناسى
سنگهايى که از نظر ترکيب رسيدگى ندارند، داراى درصد زيادى از کانيها و قطعات سنگهاى ناپايدار و فلدسپاتها مى‌باشند. موقعيکه درصد کوارتز بالا باشد و مقدار فلدسپات و قطعات سنگ ناپايدار کم باشد، گفته مى‌شود که سنگ از نظر کانى‌شناسى رسيده است. اين ويژگى را ميتوان بوسيله نسبت کوارتز + چرت به فلدسپات + قطعات سنگ نشان داد.
رسيدگى کانى‌شناسى بستگى دارد به هوازدگى در منطقه منشأ و نيز درجه فرسايش دوباره و نقل و انتقال رسوبات. معمولاً سنگهايى که از نظر ترکيب رسيده نيستند، نزديک به محل منشأ نهشته شده‌اند و يا سريعاً حمل شده و رسوب کرده‌اند، (رسوبات رودخانه‌اى که به محيط دريائى نزديک‌اند و رسوبات يخچالى) سنگهايى که خيلى رسيده هستند، حاصل هوازدگى شديد که منجر به از بين رفتن تمام دانه‌هاى ناپايدار ميشود و يا نتيجة حمل و نقل شديد و طولانى و فرسايش دوباره رسوبات، مى‌باشند (رسوبات ساحلى).
فرسايش دوباره سنگ‌هاى رسوبى
3/2سطح زمين را سنگهاى رسوبى مى‌پوشانند. اگر قرار باشد پالئوژئوگرافى (جغرافياى گذشته) را در دوره‌هاى مختلف مطالعه کنيم بايد تعيين کنيم که کدام يک از دانه‌ها از سنگهاى دگرگونى، آذرين و يا سنگهاى رسوبى قديمى منشأ گرفته‌اند. ويژگيهاى زير نشانگر فرسايش دوباره رسوبات بوده و به تشخيص سنگهاى منشأ منجر ميشود.
I- درصد کوارتز دانه‌هاى آوارى
II- درصد کانيهاى فرعى خيلى پايدار
III- درجه گردشدگى دانه‌هاى کوارتز
IV- وجود نشانه تخريب در سيمان سين تکسيال (Syntaxial) کوارتز آوارى
رکيب سنگ‌هاى ماسه‌اى و محيط رسوبى
ترکيب کانى‌شناسى سنگهاى ماسه‌اى بستگى به سنگهاى منشأ، تکتونيک و آب و هوا دارد. در بعضى از سنگهاى محيط رسوبى نقش مهمى را در ترکيب کانى‌شناسى، بازى کرده است. رسوبات رودخانه‌اى معمولاً 15 درصد، دلتايى 11% و ساحلى 2% ليتوکلاست دارند. در محيط‌هاى پرانرژى دانه‌هاى نرم و ناپايدار شکسته شده و تبديل به اندازه‌هاى سيلتى ميشوند. همينطور فلدسپات ممکن است تا 20 درصد سنگهاى رسوبى رودخانه‌اى را تشکيل دهد در حاليکه در سنگهاى رسوبى ساحلى کمتر از 10 درصد سنگ را فلدسپاتها تشکيل ميدهند.

منبع: سايت سازمان زمين شناسي ايران